S Ł O W N I K
TERMINÓW ARCHITEKTONICZNYCH


Objaśnienie terminów podkreślonych znajdziesz w tym słowniku.


Ambit
w budowlach sakralnych obejście wokół prezbiterium ramienia transeptu
Absyda (apsyda)
otwarta do wnętrza dobudówka o planie półkolistym lub wielobocznym, kończąca prezbiterium, nawę, kaplicę lub dodana do ramienia transeptu
Aediculum
obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porządku architektonicznego o dwóch półkolumnach lub pilastrach, zwieńczonego frontonem
Alkierz
pierwotnie małe pomieszczenie w narożu budynku, później również mała, wyodrębniona w bryle narożna dobudówka (zwłaszcza dworu szlacheckiego)
Alkowa
wnęka, w której stoi łóżko, ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego
Arabeska
linearny ornament o motywach wici roślinnej
Archiwolta
profilowane, często ozdobne obramienie łuku - głównie nad portalami
Arkada
łuk wsparty na filarach lub na kolumnach
Atlant
postać męska podtrzymująca belki stropu, okapu, balkonu itp.
Attyka
niska ścianka ponad gzymsem koronującym budynek, rozwiązywana jako balustrada bądź zasłona poddasza; do drugiego rodzaju należy tzw. attyka polska, składająca się z rozczłonkowanej wnękami ścianki (fryz) oraz dekoracyjnego zwieńczenia (grzebień) z ozdobnego blankowania, wolut, obelisków, posągów itd.
Baptysterium
chrzcielnica, wyodrębniona część do obrządków chrzcielnych
Basteja
nowożytna budowla obronna; przysadzista o dużej średnicy, zwykle okrągła lub wieloboczna, flankująca inne basteje i łączące je mury
Bastion
nowożytna budowla obronna; przysadzista, pięcioboczna o głównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie
Baszta
antyczna i średniowieczna budowla obronna; prostokątny występ muru, zwykle od niego nieco wyższy, otwarty od środka
Baza
oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub filara
Bieg
nieprzerwany ciąg schodów
Blankowanie
zębate zwieńczenie muru obronnego, baszty itd., kryjące od zewnątrz chodnik lub pomost dla broniących
Boniowanie
wywodzący się z rustykidekoracyjny podział powierzchni muru za pomocą żłobków poziomych, ewentualnie również i pionowych, odcinających na ścianie pozorne ciosy
Cios
kamień ozdobny do celów budowlanych w formie sześcianu
Cokół
masywna podstawa kolumny, filara, posągu itd., bądź naśladująca jego formy wyodrębniona podbudowa ściany, również i pilastra
Dach krokwiowy
dach skonstruowany z par pochyłych belek (krokwie), tworzących wraz z łączącą je dołem poziomą belką trójkątne wiązary
Dach mansardowy
dach łamany: tzn. łamany w ten sposób, że górne jego płaszczyzny są mało pochyłe, a dolne strome i często kryjące użytkowe poddasze
Dach polski łamany
polski odpowiednik dachu mansardowego, charakteryzujący się jednakową stromizną połaci, występował w niemonumentalnej architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od poł. XVII w.
Faseta
we wnętrzu zaokrąglone przejście od ściany do sufitu, zwykle wyodrębnione profilowaniem
Filar
masywna, pionowa podpora, wolno stojąca lub wtopiona w ścianę
Fresk
malarstwo ścienne wykonane na świeżym tynku. Farba penetruje w mokry tynk zapewniając długotrwałość i stabilność techniczną obrazów
Fronton (tympanon)
wywodzące się ze szczytów antycznych świątyń oprofilowane, trójkątne (rzadziej półkoliste) zwieńczenie zestawu porządku architektonicznego
Fryz
1. poziomy pas ornamentalny;
2. zob. też porządek architektoniczny
Głowica (kapitel)
dekoracyjnie opracowany wieńczący element kolumny lub pilastra
Groteska
linearny ornament wici roślinnej, połączonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierzęcymi itp .
Grzebień
zob. attyka
Gurt (pas)
zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku, podłożonego jakby pod jego powierzchnię
Gzyms
poziomy profil wieńczący porządek architektoniczny bądź w ogóle budowlę (gzyms koronujący), niekiedy również obiegający ściany dla zaakcentowania podziału na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porządek architektoniczny
Hurdycje
drewniany ganek obronny; zob. machikuły
Kapitel
zob. głowica
Kartusz
dekoracyjne tło i obramienie np. tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej lub innej eksponowanej płaskorzeźby
Kaseton (skrzyniec)
na stropie, podniebieniu łuku lub sklepieniu element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub żebrami
Kolumna
podpora, posiadająca okrągły lub wieloboczny trzon, zwieńczony wyodrębnioną głowicą i zwykle wsparty na wyodrębnionej bazie
Koncha
1. wnęka półkolista w planie (np. absyda), sklepiona półkopułą;
2. półkopuła
Krenelaż
patrz blankowanie
Krypta
kaplica podziemna, często pod prezbiterium, bez okien, początkowo przeznaczona na przechowywanie relikwii, później także na cele grzebalne
Kurtyna
odcinek muru lub wału obronnego pomiędzy basztami, bastejami lub bastionami
Laska, laskowanie
1. pionowy element podziału gotyckiego okna;
2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okrągły, bardziej wyodrębniony i stanowiący osnowę jego kompozycji
Latarnia
mała, przepruta oknami nadbudowa nad kopułą lub nad dachem
Lizena
płaski pas dzielący pionowo ścianę
Loggia
sklepione, wsparte na arkadach podcienie lub półotwarta galeria
Lukarnia
małe okienko w dachu - często w ozdobnym obramieniu, kryte ozdobyum zadaszeniem
Luneta
rodzaj sklepienia uzupełniającego sklepienie główne, a pokrywajacego występy wnętrza, przestrzenie nad otworami itp.
Machikuły
murowany ganek wieńczący średniowieczne budowle lub mury obronne, wysunięty na wspornikach przed lico muru, z otworami do rażenia przeciwnika z góry; zob. hurdycje
Maswerk
średniowieczne ażurowe wypełnienie ostrołuku okna (nadświetla lub płyciny), bardzo dekoracyjne - wykonane przeważnie w kamieniu
Maszkaron
ekspresyjnie stylizowana maska ludzka lub zwierzęca
Mezzanino
niskie piętro nad główną, wysoką kondygnacją budynku; niekiedy również małe, o poziomych proporcjach okienka tego piętra
Moduł
podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku (również porządku architektonicznego), o długości każdorazowo dobieranej do jego skali
Nawa
w kościele wyodrębniona dla wiernych większa część budowli. Nawa poprzeczna nazywana jest transeptem
Palladiański motyw
zob. serliana
Pas sklepiony
zob. gurt
Pawilon narożny
w architekturze pałacowej duża, czworokątna dobudowa narożna, wyodrębniona w bryle
Piano nobile
główna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja pałacu
Pilaster
pionowy płaski element dekoracyjny ścian w formie pasa zwieńczonego głowicą i wspartego na bazie na podobieństwo kolumny
Pinakiel
gotyckie dekoracyjne zwieńczenie skarpy, baldachimu itd. w kształcie wieżyczki najeżonej pąkami
Plafon
obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim
Płycina
wgłębione pole o charakterze dekoracyjnym w ścianach, boazeriach, drzwiach itp.
Poliptyk
wieloskrzydłowy ołtarz: zob. tryptyk
Portal
dekoracyjnie rozbudowane ujęcie drzwi lub bramy
Portyk
przyjęty z fasady antycznej świątyni typowy motyw architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w postaci otwartego występu budynku bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym podcieniem jako portyk wgłębny, bądź też jako portyk ślepy, stanowiący tylko dekoracyjne rozczłonkowanie ścian
Porządek architektoniczny
1.odrodzona w renesansie antyczna osnowa kompozycji architektonicznej, zestawiana z kolumn (lub pilastrów) i wiążącego ją górą poziomego belkowania, złożonego z leżących kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu; pięć zasadniczych odmian porządków architektonicznych:
  1. dorycki,
  2. joński,
  3. koryncki,
  4. toskański
  5. kompozytowy
różni się bogactwem i formą dekoracyjnego opracowania
2. porządek mały ujmuje jedną kondygnację budynku,
3. porządek wielki (kolosalny) obejmuje więcej kondygnacji budynku
Półkolumna
kolumna częściowo wtopiona w ścianę
Prezbiterium
w kościele wydzielona część dla kleru, przeważnie będąca przedłużeniem nawy
Profil, profilowanie
element rozczłonkowania architektonicznego złożony z biegnących równolegle żłobków, wałków, listew, opasek, itd.
Przęsło
pionowy, zasadniczy składnik podziału ściany (zawarty między filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodrębnionego przez gurty czy wykształcone z nich żebra; również przestrzenny składnik wnętrza budynku ograniczony przez długość przęsła ściany i rozpiętość kryjącego je przęsła sklepiennego
Przypora
odciążająca ściana dostawiona do filara po przeciwnej stronie niż spływające nań sklepienie; łuk przyporowy
Rustyka
mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych krawędziach, a w wewnętrznym polu półobrobionym, lub dekoracyjnie żłobionym, bądź też ociosanym na kształt szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa)
Ryzalit, zryzalitowanie
w elewacji budynku wysunięcie naprzód pewnej partii ściany
Serliana (Palladiański motyw)
zestaw porządku architektonicznego o trzech przęsłach - bocznych, zamkniętych belkowaniem i środkowym nakrytym łukiem
Sgraffito
dekoracyjna ściana polegająca na wyskrobywaniu zewnętrznych warstw suchego tynku i odsłanianiu warstw spodnich o kontrastowym - innym zabarwieniu
Skarpa
filar dostawiony na zewnątrz budynku dla jego podparcia albo odciążenia rozporu wewnętrznego sklepienia
Sklepienie
układy przestrzenno-konstrukcyjne:
  • kolebkowe (kolebka) o formie leżącego półwalca;
  • kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na przęsła;
  • krzyżowe o formie dwóch przenikających się prostopadle odcinków kolebek;
  • kolebkowo-krzyżowe o dłuższej kolebce przecinanej poprzecznie odcinkami kolebek;
  • kolebkowe z lunetami z wciętymi po bokach odcinkami małych kolebek;
  • trójdzielne założone na trójkącie przykrytym trzema przecinającymi się odcinkami kolebek;
  • sześciodzielne powstałe z krzyżowego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
  • żeglaste (żagiel, czeskie) powstałe z kopuły wtopionej w prostokątną podstawę;
    układy dekoracyjne:
  • krzyżowo-żebrowe o żebrach akcentujących linie przenikania kolebek;
  • gwiaździste o dekoracyjnym rysunku gwiazd, tworzonych przez żebra na polach sklepienia żaglastego lub krzyżowego;
  • sieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez żebra na polach sklepienia kolebkowego z lunetami lub żaglastego;
  • kryształowe o wiązkach drobnych ostrosłupów wcinanych w pole sklepienia żaglastego
    Skrzyniec
    zob. kaseton
    Sterczyna
    w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami
    Strop
    poziome przykrycie wnętrza budowli na układzie belek nośnych, zakrytych lub wyeksponowanych
    Supraporta
    ozdobna płycina nad drzwiami, wypełniona płaskorzeźbą lub malarstwem
    Szczyt
    przedłużenie w górę ściany dla zakrycia trójkątnego otworu poddasza
    Szkieletowa konstrukcja drewniana
    drewniany szkielet słupów i belek, ukośnie usztywnionych, o przęsłach wypełnionych deskami, gliną lub cegłą
    Ślimacznica
    zob. woluta
    Tęcza- (łuk tęczowy)
    łuk oddzielający prezbiterium od nawy kościelnej
    Trakt
    w budynku rząd pomieszczeń równej głębokości; trakty liczy się od głównej ściany frontowej, w stosunku do której biegną one równolegle; stąd określenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.
    Transept
    w bardziej rozbudowanych kościołach nawa poprzeczna pomiędzy prezbiterium i nawą (nawami) podłużną
    Tryptyk
    ołtarz złożony z trzech skrzydeł - części środkowej - nieruchomej i bocznych - zamykanych "drzwi" ozdobionych rzeźbami i malarstwem
    Tympanon
    1. w arkadowym portalu półkolisty kamień nad prostokątnym wejściem;
    2. zob. fronton
    Wątek - (wiązanie)
    sposób układu cegieł lub kamieni w murach budynków
    Witraż
    kompozycja barwnych szkieł okiennych połączonych obramowaniami ołowianymi
    Wole oczka
    dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowożytnej
    Woluta (ślimacznica)
    skręcone spiralnie naroże głowicy porządku jońskiego, używane również jako samodzielny motyw dekoracyjny
    Wspornik
    wysunięty z lica ściany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymujący okap, sklepienie, posąg, itp.
    Wykusz
    bezpośrednio związany z wnętrzem, nadwieszony na zewnętrznej ścianie budynku wieloboczny lub prostokątny występ o ściankach potraktowanych jak okna i balustrady
    Wysklepki
    pola sklepienia zawarte między liniami przenikania bądź między żebrami
    Zendrówka
    bardzo silnie wypalona cegła o ciemnej barwie i często zeszklonej powierzchni
    Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja
    system budowy ścian drewnianych z poziomych bali, wiążących się w narożach
    Zwornik
    kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber sklepiennych
    Żebro
    profilowany element, przeważnie również o charakterze konstrukcyjnym, występujący wzdłuż linii przenikania się pól sklepienia i przenoszący obciążenia sklepienia na węzły konstrukcyjne.