DOBRZYCA

Dzień dzisiejszy

Duża wieś gmninna, położona 12 km na zachód od Pleszewa. Liczy ponad 3 tys. mieszkańców. Niewielki ośrodek usługowo-przemysłowy; przedsiębiorstwo "Vitax" (zał. w 1987 r., wyspecjalizowane w produkcji herbat ziołowych i owocowych, wytwarzające też farmaceutyki na bazie ziół), wytwórnia obuwia, mleczarnia młyn, zakład drzewny. Węzeł drogowy: drogi do Jarocina, Koźmina, Krotoszyna, Ostrowa Wlkp., Pleszewa i Wałkowa. Od 1990 r. działa Towarzystwo Miłośników Ziemi Dobrzyckiej, wydające "Notatki Dobrzyckie". W 1997 r. otwarto tu filię Wielkopolskiego Uniwersytetu Ludowego.

Historia

Pierwsze historyczne wzmianki o Dobrzycy pochodzą z roku 1327. Dobrzyca była gniazdem rodowym Dobrzyckich herbu Leszczyc. Pierwszym przedstawicielem tego rodu był Mikołaj Dobrzycki. Nazwa miejscowości wywodzi się od rzeki, która nazywała się Dobrzyca. W XVI wieku rzekę nazwano Patoką. W roku 1440 Dobrzyca otrzymała prawa miejskie, a wraz z nimi herb, który przedstawiał biały krzyż jerozolimski na czerwonym polu. W XVII wieku Dobrzyca posiadała kilku właścicieli. Dopiero w 1697 roku rodzina Dobrzyckich zostaje jedynymi właścicielami majątku.

W 1717 roku właścicielem Dobrzycy jest Aleksander Gorzeński herbu Nałęcz, miecznik kaliski. Siedzibą właścicieli był zamek zwany też kamienicą na przykopie, którego początki archeolodzy datują na XIV/XV wiek. Zamek ten przebudowywany w XVI i XVII wieku pełnił nadal funkcję rezydencji.

W 1730 roku Aleksander Gorzeński, po śmierci swej małżonki, wstąpił do stanu duchownego i był przez okres trzech lat proboszczem dobrzyckim, a zarazem właścicielem miasta. Kiedy w roku 1733 został mianowany kantorem gnieźnieńskim sprzedał Dobrzycę swemu synowi Antoniemu Gorzeńskiemu.

W 1774 r. właścicielem Dobrzycy został Augustyn Gorzeński. Dzięki koligacjom żony zyskał tytuł hrabiowski od króla pruskiego. Posiadał dość znaczny majątek, a wraz z tym znaczne wpływy w śród szlachty wielkopolskiej. Zyskał tytuł szambelana króla Stanisława Augusta, należał do grona Kawalerów Orderu Św. Stanisława. Uczestniczył w Sejmach. Brał czynny udział w uchwalaniu i zatwierdzaniu Konstytucji 3 Maja w 1791r.

Po upadku Rzeczypospolitej Augustyn Gorzeński wyjechał wraz z królem do Grodna. Po kilkumiesięcznej bytności przy boku monarchy zmuszony opuścić Grodno powrócił w 1795 roku do Dobrzycy. Przystąpił do przebudowy odziedziczonej rezydencji. Założył park w stylu angielskim, „który był wzorem dla innych ogrodów w Wielkopolsce”, odznaczał się cechami stylu romantycznego. Na terenie parku powstały różne budowle takie jak: monopter, panteon, oficyna, grota, sztuczne ruiny i mostki.

Dzięki pracom realizowanym wg projektu Stanisława Zawadzkiego został przebudowany w latach 1795-1799 barokowy pałac i uzyskał klasycystyczny kostium elewacji. Od południowego wschodu został dostawiony czterokolumnowy, dorycki portyk. Usytuowanie pawilonów ogrodowych pozwalało z okien pałacu widzieć panteon, oficynę, monopter.

Sale reprezentacyjne zostały usytuowane na piętrze pałacu, na co miało wpływ być może położenie pałacu na płaskim terenie, nie dające z parterowych pomieszczeń żadnych perspektyw widokowych. Wszystkie sale uzyskały wspaniałą dekorację malarską, której twórcami byli Antoni Smuglewicz i Robert Stankiewicz. Sale zdobiły obrazy, a wnętrza wyposażono „meblami królewskimi”. Jednym z najpiękniejszych pomieszczeń pałacu jest, salon ze sztukaterią wykonany przez Michała Ceptowskiego vel Ceptowicza.

Najprawdopodobniej dużą rolę w dekoracji malarskiej i sztukatorskiej wnętrz pałacowych jak i kompozycji całego założenia odegrały upodobania artystyczne Augustyna Gorzeńskiego i jego małżonki. Był zafascynowany kulturą włoską i angielską, którą znał z autopsji. Podzielał artystyczne upodobania i preferencje króla Stanisława Augusta. Znał poezję Horacego czego dowodem może być choćby cytat zamieszczony nad drzwiami wejściowymi do pałacu: „ille terrarium mihi praeter omnes angulus ridet” (ów kącik na ziemi jest mi milszy ponad wszystkie inne). Ich zainteresowania sztuką antyczną i renesansem włoskim znalazły odbicie w dekoracji dobrzyckiego pałacu.

Augustyn Gorzeński zmarł w 1816 w Warszawie jako Senator, Wojewoda Księstwa Warszawskiego. Po jego śmierci majątek odziedziczył siostrzeniec Kazimierz Turno, herbu Trzy Kotwice, generał wojsk napoleońskich. Turno dbał o spuściznę po swoim wuju znając jej bezcenną wartość artystyczną jak i kulturową. Kazimierz Turno wskutek trudów i ran wojennych odniesionych w kampanii napoleońskiej zmarł w 1817 roku w Dobrzycy. Był odznaczony Legią Honorową i Złotym Krzyżem wojskowym.

Turnowie nie zdołali utrzymać majątku w swoich rękach. Został wystawiony na licytację i zakupiony w 1837r. przez rodzinę Kottwitz. Następnymi właścicielami Dobrzycy byli Bandelowie. Za ich czasów część polichromii w pałacu została przemalowana w guście niemieckim. Nowym właścicielem Dobrzycy w 1890 roku został hrabia Józef Czarnecki herbu Prus III. Dobrzyca była własnością rodziny Czarneckich do wybuchu wojny. Pierwsze prace konserwatorskie malowideł ściennych zostały wykonane w 1927 oraz 1938 roku. Ze względu na nieumiejętne wykonanie tych prac zatraciły swój pierwotny charakter.

W 1939 roku w pałacu mieścił się obóz internowania ziemian z południowej Wielkopolski. Po wojnie pałac i cały majątek przejęło państwo. W pałacu znajdowały się mieszkania prywatne, biura, biblioteka, szkoła. W 1988 roku powstał Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu.

W 1988 roku Wojewoda Kaliski powołał Muzeum: Zespół Pałacowo-Parkowy w Dobrzycy. Po reformie administracyjnej kraju w 1999 roku Muzeum zostało przejęte przez powiat pleszewski. Następnie w 2002 roku Muzeum zostało przekazane Sejmikowi Województwa Wielkopolskiego.

Układ przestrzenny

Układ przestrzenny Dobrzycy, z czworobocznym Rynkiem pośrodku, pochodzi z czasów regulacji po pożarze w 1777 r. Pozostałością założenia miejskiego jest zwarta zabudowa w centrum o charakterze małomiasteczkowym. We wschodniej pierzei Rynku znajduje się siedziba Urzędu Gminy z 2 poł. XIX w., w płd. pierzei dom nr 1 z 1844 r., kryty dachem naczółkowym, a na narożniku ul. Pleszewskiej stoi dawny zajazd (nr 16), zapewne z końca XVIII w.

Fragment Rynku Fragment Rynku Urząd Gminy Fragment Rynku Pomnik







Obok Urzędu Gminy, pośrodku Rynku 22.09.1991 r. odsłonięto pomnik (głaz z tablicą metalową) ku czci Stanisława Mikołajczyka (proj. Józef Witkowski i Tadeusz Wiekiera).

Stanisław Mikołajczyk (1901-66) był wybitnym działaczem ludowym, posłem na sejm, w latach 1943-45 premierem rządu emigracyjnego w Londynie, a potem do 1947 r. wicepremierem Rządu Jedności Narodowej i przywódcą legalnej opozycji antykomunistycznej. W latach 1912-25 mieszkał z rodzicami w pobliskim Strzyżewie, a z Dobrzycy pochodziła jego żona Cecylia z Ignasiaków. Później często tu bywał, po raz ostatni (entuzjastycznie witany) w październiku 1945 r.
Kościół św. Tekli
Po zachodniej stronie Rynku wznosi się drewniany kościół św. Tekli.
Kościół św. Tekli Kościół został wzniesiony dzięki staraniom ks. Stanisława Łukomskiego przy dużym wsparciu finansowym Augustyna Gorzeńskiego. Prace nad nim zlecono cieśli Antoniemu Wilczerowiczowi. Zakończono je prawdopodobnie 19 sierpnia 1778 r. Dekoracja wnętrza nastąpiła później. Prace te zlecono Franciszkowi Eytnerowi z Kalisza. Została ona ukończona w 1780 r. (ołtarz główny) i 1781r. (dwa ołtarze boczne). Obrazy ołtarzowe malował Augustyn Kierblewski: św. Tekli - w ołtarzu głównym i Matki Boskiej Różańcowej oraz św. Anny w ołtarzach bocznych.

W 1823 z inicjatywy w właścicielki Dobrzycy, Heleny Turno, wyremontowana została wieża oraz dach i elewacja zewnętrzna kościoła. Budynek został obity tarcicami. W 1840 r. ówczesny proboszcz ks. Franciszek Kociński rozpoczął starania celem postawienia świątyni murowanej. Zamówił w 1845 r. w Ostrowie Wlkp. plan i kosztorys nowego kościoła z cegły, pod dachówką. Do realizacji tego planu nigdy jednak nie doszło, po pierwsze: w tym czasie Dobrzyca należała już do Arthura Banddelowa, który twierdził, że budowla jest niepotrzebna, gdyż kościół jest stosunkowo nowy i na potrzeby parafii w zupełności wystarcza, po drugie: ks. Kociński został przeniesiony do Koźmina, a jego następca, ks. Ruszczyński, nie zabiegał o postawienie kościoła murowanego.

Powrót do koncepcji budowy kościoła murowanego nastąpił w roku 1897, kiedy probostwo objął ks. Stanisław Niziński. W ciągu 6 lat pracy w dobrzyckiej parafii zebrał fundusz na budowę. Kolejny proboszcz, ks. Stanisław Śniatała, z chwila nastania na probostwie w Dobrzycy kontynuował starania o budowę świątyni murowanej. Odstąpiono od realizacji projektu z powodu dużych kosztów i zdecydowano się jedynie na naprawę mocno już zniszczonego kościoła. W czasie II wojny światowej budynek świątyni nie ucierpiał, choć całkowicie został ograbiony przez okupanta z paramentów. Kolejny remont kościoła miał miejsce za ks. Zygmunta Mikołajczyka. Pokryto dach nowymi szkudłami, zbudowano podcień w głównym wejściu, zrekonstruowano organy. Ks. Mikołajczyk, ogrodnik hobbysta, urządził otoczenie kościoła i pobudował figurkę Matki Boskiej w grocie za kościołem.

Poważny remont, wraz z powiększeniem kubatury kościoła, rozpoczął ks. Henryk Buchalski w maju 1982 r. Zaczęto od ściany zachodniej. Przybudowano nowa zakrystie, dzięki czemu bryła kościoła wydłużyła się o 3,70 m. Usunięto ścianę starej zakrystii. Rozbierano ściany, podłogę, chór i dano nowe drewno. Przesunięto wieżę, a bryłę kościoła przecięto i na rolkach przeciągnięto na nowe fundamenty o 6 m ku Rynkowi.

Ostatnie prace konserwatorsko-remontowe przeprowadzono w latach 2002- 2005. Władze konserwatorskie, zarówno świeckie jak i duchowne, wyraziły zgodę na konserwacje wnętrz i prowadziły stały nadzór nad przebiegiem prac renowacyjnych. Powierzono je artyście Mirosławowi Stopikowskiemu. Zabiegi renowacyjne przywróciły dawny blask i koloryt całemu kościołowi: ołtarzom, ambonie, chrzcielnicy i drodze krzyżowej. Wyposażono kościół w żyrandole i kinkiety boczne harmonizujące z barokowym wnętrzem świątyni.

Obecne wyposażenie kościoła św. Tekli
Organy
Po wybudowaniu kościoła w 1778 r. wyposażono go w nowe organy dopiero w 1785 r. Budowniczym ich był organomistrz z Krakowa Majerowicz. Fundatorem dobrzyckich organów był Augustyn Gorzeński. Prospekt organowy wykonał snycerz Franciszek Eytner. Elementem centralnym jest umieszczone oko Opatrzności Bożej w promieniach obwiedzionych obłokami. Na gzymsach umieszczono grające na instrumentach muzycznych amorki. Podczas remontu kościoła przeprowadzonego przez proboszcza ks. Stanisława Śniatałe przesunięto organy do frontu balustrady chóralnej i wyremontowano je, dodając nowy register gamba. Zostały wtedy też nastrojone.

Ostatni poważny remont organy przeszły w latach 1982 - 1983. Poddane wtedy zostały gruntownej renowacji i przebudowie, przez firmę Antoniego Góralczyka z Burzenia. Prospekt organowy został odnowiony odzyskując swą barokową kolorystykę. Sam instrument został także rozbudowany. Wymieniono w nim wszystkie piszczałki drewniane i większość cynowych, które były całkowicie zniszczone. Zachowano starą wiatrownicę. Powiększono liczbę głosów z 9 do 12, wprowadzono nowe regestry, które umożliwiają zwiększenie efektów muzycznych.

Ołtarz główny
Powstał w 1780 r., w stylu rokokowym. Odnawiany był kilkakrotnie, w 1938 r. przez Taranczewskiego i w 1954 r. W 1938 r. dawna kolorystyka została zamalowana - kolor zmieniono na biały ze złoceniami. Jest to ołtarz architektoniczny, z parami kolumn i pilastrów ustawionych ukośnie. W restabulum znajduje się obraz św. Tekli, który zasłania obraz MB Częstochowskiej. Na bokach dwie figury św. Piotra i Pawła. Miedzy kolumnami dwie mniejsze figury przeniesione z ołtarza św. Anny, jedna z nich to św. Joachim, druga - postać nieznana. Zwieńczenie w formie szczytu z ćwierckolistymi spływami z obrazem Chrystusa Boleściwego. Jest to obraz pochodzący z XVII w., odnowiony w 1854 r., o czym świadczy napis na odwrocie. Do 1954 r. posiadał nałożona srebrna koronę i srebrną sukienkę, a obok wisiały srebrne wota, co dowodzi, że obraz cieszył się specjalnym kultem. Po odnowieniu w 1954 r. zyskał wygląd taki jak obecnie.

Ołtarz MB Różańcowej
Wykonany w 1781 r., odnowiony w 1938 r. i 1954 r. Obraz MB Różańcowej w profilowanej ramie z bogatym ornamentem rocaille ujęty jest w pilastry, na tle których znajdują się figury św. Dominika i św. Katarzyny Sienenskiej. Obraz św. Trójcy pochodzi z I poł. XVIII w. U dołu dwie postacie świętych w strojach polskich, są to św. Kryspin i św. Kryspinian.

Ołtarz św. Anny
Wykonany został w 1781 r. w restabulum, ujętym w pilastry z dekoracja rocaille w miejsce kapitali; stojące figury św. Stanisława i św. Jana Chrzciciela. Obie figury są wcześniejsze o cechach XVII w. Sztywny, prosty układ postaci. Biskup z pastorałem, św. Jan z księgą. Figury odrestaurowano w 1992 r., przywracając im pierwotna polichromie. W zwieńczeniu obraz św. Jana Nepomucena, pochodzi z II poł. XVIII w., malowany w stylu barokowym, zamiast aureoli nad głowa umieszczono wieniec ciemnożółtych gwiazd.

Chrzcielnica
Wykonana przez Franciszka Eytnera, o dużych wartościach artystycznych, pochodzi z 1783 r., w stylu rokokowym. Jest chrzcielnica przyścienną. W części dolnej misa chrzcielna schowana w rodzaj sarkofagu z figura Baranka leżącego na księdze z siedmioma pieczęciami, wyżej nie architektoniczna kompozycja ujęta w zawieszone draperie podtrzymywane przez putta. W środku figura św. Jana Chrzciciela. W zwieńczeniu wśród obłoków aniołek z trąbą.

Ambona
Po przeciwnej stronie chrzcielnicy znajduje się ambona przyścienna wykonana w 1783 r. w stylu rokokowym, ośmioboczna z elementami rocaille. W zaplecku kompozycja ujęta w draperie, zawieszona na sznurze, zwieńczona elementem rocaille podtrzymywanym przez aniołki. Pośrodku płaskorzeźba: Chrystus w łodzi, a nad nim gołębica w promieniach. W zwieńczeniu aniołek w obłokach.

Dzięki odnowieniu ołtarzy, chrzcielnicy, ambony i nadaniu im stonowanej kolorystyki oraz wyeksponowaniu ołtarza głównego, który swa dekoracja wzbogaca prezbiterium, całość wystroju kościoła ukazuje swa jednorodność i niepowtarzalność, rzadko spotykana w wystroju starych drewnianych kościołów. Całości dopełnia piękny prospekt organowy, wykonany również przez Franciszka Eytnera.

Kościół poewangelicki
Kościół poewangelicki

Kościół poewangelicki W zachodniej części Dobrzycy, u zbiegu ulic Koźmińskiej i Krotoszyńskiej, stoi dawny kościół ewangelicki.
Został wybudowany w latach trzydziestych XIX wieku. Murowany, późnoklasycystyczny, jednonawowy, prezbiterium zamknięte półkoliście, kościół z wieżą. Po 1945 roku mieścił się w nim magazyn. Obecnie jest własnością Parafii św. Tekli w Dobrzycy. Kościół był częściowo remontowany (w 1984 roku). Stan zewnętrzny jest utrzymany na dobrym poziomie.

W rozwidleniu ulic Koźmińskiej i Parkowej wznosi się pomnik ku czci poległych w latach 1914-47. Na ścianie stojącego naprzeciwko starego budynku szkoły w 1997 r. umieszczono tablicę, upamiętniającą strajk dzieci polskich w latach 1906-07 w obronie mowy ojczystej. Na nowej Szkole Podstawowej (przy ul. Szkolnej) od 19.02.1973 r. znajduje się tablica ku czci jej patrona - Mikołaja Kopernika.


Pałac
We wschodniej części Dobrzycy położone jest obszerne założenie pałacowo-parkowe.

Pałac, piętrowy na wysokich piwnicach, składa się z 2 skrzydeł ustawionych pod kątem prostym. Brak przed nim reprezentacyjnego dziedzińca i podjazdu. Wejście poprzedzone portykiem o 2 parach kolumn toskańskich, umieszczono na skrzyżowaniu skrzydeł. W tympanonie portyku widnieją herby Augustyna Gorzeńskiego (Nałęcz) i jego żony Aleksandry ze Skórzewskich (Drogosław).

Pałac Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu

Pałac (jak i całość zespołu parkowo-pałacowego) został wybudowany na życzenie Augustyna Gorzeńskiego przez architekta Stanisława Zawadzkiego. Klasycystyczny pałac powstał w latach 1798-99, w oddaleniu od centrum miejscowości i codziennego życia, jako "maison de plaisance".

Powodem jego wzniesienia była chęć stworzenia odpowiedniego miejsca dla zgromadzeń i prac loży masońskiej. Pałac złożony z dwóch nierównych skrzydeł, ustawionych pod katem prostym, zbudowany jest na planie węgielnicy masońskiej, która w rytuale wolnomularskim była, obok cyrkla i Biblii, trzecim najważniejszym symbolem Prawa i Obowiązku. Na skrzyżowaniu piętrowych skrzydeł znajduje się czterokolumnowy portyk toskański, zwieńczony trójkątnym frontonem z herbami Nałęcz i Drogosław. Widniał nad nim łaciński napis - cytat z Horacego:

ILLE TERRARUM MIHI OMNES ANGULUS RIDET
(Ów kącik na ziemi jest mi milszy ponad wszystkie inne)

Na układ wnętrz wpłynęło przeznaczenie znacznej części pałacu na zebrania loży masońskiej. Większość pomieszczeń pełniła funkcje reprezentacyjne, a bogatszy wystrój miały sale I pietra. Klatka schodowa umieszczona jest w skrzydle budynku. Amfiladowy układ pomieszczeń sprawia, że pałac wydaje się obszerniejszy, co dodatkowo potęgują iluzjonistyczne malowidła w sali parteru oraz w piętrowych, narożnych salach: balowej, egipskiej oraz w trzech salonach.

Autorami malowideł ściennych są m.in. Antoni Smuglewicz i Jan Bogumił Plersch, sztukaterie nadzorowali artyści włoscy. Ściany wnętrz zdobiła kolekcja kopii portretów królewskich Marcello Bacciarellego, Kazimierza Wojniakowskiego, Franciszka Smuglewicza i Jana Bogumiła Plerscha. Wśród rzeźb wyróżniały się dzieła Augusto Canovy, a oprócz tego portret koronacyjny Stanisława Augusta Poniatowskiego pędzla M. Bacciarallego i kominek z czarnego marmuru (dary króla) oraz posadzki i meble.

Wewnątrz pałacu zachowała się częściowo ozdobna stolarka i parkiety, a także dekoracja sztukatorska, wykonane przez artystów polskich i włoskich, pracujących m.in. w warszawskich Łazienkach. Iluzjonistyczna dekoracja malarska "al secco" niektórych pomieszczeń została wykonana ok 1800 r. przez współpracującego z Zawadzkim Antoniego Smuglewicza.

Lata wojny i powojenne spowodowały poważne zniszczenia pałacu. W 1988 r. Urząd Gminy przekazał zespół parkowo-pałacowy w Dobrzycy Muzeum Narodowemu w Poznaniu. Pałac był w bardzo złym stanie, obecnie został odrestaurowany. Dzięki czemu odzyskał świetność sprzed lat.

Prace konserwatorskie

Pierwsze prace konserwatorskie polichromii w Pałacu w Dobrzycy zostały podjęte w latach pięćdziesiątych. Pozwoliły one na odkrycie pierwotnego malarstwa pochodzącego z czasów przebudowy pałacu przez Stanisława Zawadzkiego. Pierwotne polichromie już w XIX wieku zostały przemalowane w duchu romantyzmu niemieckiego.

Zasadnicze prace konserwatorskie nad odsłonięciem i rekonstrukcją całości polichromii pałacowych rozpoczęto w 1997 roku. Trwały one do 2004 roku obejmując swoim zakresem wszystkie pomieszczenia pałacu włączając w to również jedyny salon nie dekorowany malarstwem ściennym lecz bogatą sztukaterią autorstwa Michała Ceptowicza.

Celem prowadzonych prac było odsłonięcie powierzchni całych polichromii do wybranej warstwy chronologicznej z przełomu XVIII i XIX wieku.

Prace prowadzone w latach 1997-2004 objęły swoim zakresem wszystkie pomieszczenia pałacu doprowadzając ostatecznie do rekonstrukcji wystroju malarskiego z około 1800 roku. Odkryte i rewaloryzowane polichromie stanowią jeden z najbogatszych zespołów dekoracji ściennych z tego okresu na terenie Wielkopolski.

Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu Wnętrza pałacu

Przywrócenie tej dekoracji stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń konserwatorskich w Polsce ostatnich lat zarówno w zakresie przeprowadzonych prac jak i wartości artystycznej odtworzonego malarstwa ściennego. Nadrzędnym przesłaniem towarzyszącym prowadzonym pracom było pragnienie przywrócenia salom pałacu ich dawnej świetności w ich oryginalnej szacie z przełomu XVIII i XIX wieku oraz jak najwierniejsze odtworzenie ich pierwotnego wystroju.

Park
Wejście do parku

Powstający w tym samym mniej więcej czasie co pałac park dobrzycki, stanowi fuzję działań projektowych ogrodnika i architekta. Nie posiadając tak malowniczych okolic jak np. Śmiełów, obaj twórcy musieli wykorzystać to, co zastali. Były to najprawdopodobniej resztki założenia barokowego – inwentarz z 1667 roku mówi o „ogrodzie włoskim”, płaski krajobraz, z przewagą pól uprawnych oraz bliskość miasteczka. Musiano wykorzystać zastany genius loci czyniąc otoczenie przystające do wymagań zleceniodawcy – Augustyna Gorzeńskiego oraz gustów epoki.

Park miał, mimo niewielkiej powierzchni (9,21 ha), charakter krajobrazowy o cechach założenia romantycznego. Odnaleźć tu można elementy zaczerpnięte z parków angielskich:asymetryczny układ ścieżek, Patokę jako „naturalną” granicę rezydencji, aleje, polany, rozrzucone zgrupowania drzew. Widoczne do dziś są trzy osie widokowe, które ściśle powiązano z pałacem i pozostałymi budowlami w parku: Panteonem i Oficyną,Monopterem na wyspie oraz nieistniejącymi Sztucznymi Ruinami.

W układzie kompozycyjnym ważną rolę odgrywa rzeczka Patoka i dwa stawy w części zachodniej (tzw. Duży Staw z wyspą) i południowej (Mały Staw) parku.

Platan

Obecnie park jest bardzo przetrzebiony. Na skutek nielegalnych wycinek miejscowej ludności oraz licznych burz utracił wiele ze swojego pierwotnego drzewostanu, który był bogaty w różnorodne gatunki drzew. Pierwszą pełną ewidencję parku przeprowadzono w 1985 roku. Wykazała ona, że dominującymi gatunkami w parku są: klon pospolity, jesion wyniosły, lipa drobnolistna, grab pospolity, jawor. Mniejszy udział mają wiąz polny, dąb szypułkowaty, kasztanowiec, Na terenie dobrzyckiego parku znajduje się 10 drzew pomnikowych ujętych w rejestrze pomników przyrody. Najbardziej okazałym jest wspaniały platan klonolistny – jeden z największych w Polsce (o wysokości 27 m i średnicy korony 34 m.) – zasadzony podobno dla uczczenia Konstytucji 3 Maja przez samego Gorzeńskiego.

Nie do końca wiadomo dokładnie, kto był twórcą parku dobrzyckiego. Przekaz historyczne wspominają o dwóch osobach: „wokół miasta (Lipska) piękna w guście angielskim promenada (...) przez sławnego Giencza założona, który w Dobrzycy u wojewody Augustyna Gorzeńskiego zakładał ogród (...)”. Ta pozornie rozbudowana informacja, nie pozwala jednak na zidentyfikowanie osoby projektanta założenia parkowego w Dobrzycy.

Platan Przy Platanie

Drugą postacią, o której się wspomina to Lange: „ogród pałacowy zakładał Lange, twórca drezdeńskiego Grosse Garten”. O postaci tej wiadomo tyle tylko, że współprojektował ogród w Machern koło Wurzen niedaleko Lipska, dla Karola Fridricha Augusta von Lindau.

Nie wiadomo, co działo się na terenie parku przez cały XIX wiek. Dopiero za ostatnich właścicieli - Czarneckich dokonano znacznych prac na jego terenie. Wówczas postawiono mur wzdłuż obecnej ul. Pleszewskiej i Nowej – obecnie zachował się tylko jego fragment, zmieniono układ ścieżek, zbudowano tzw. „bramę wodną” – dziś już nie istniejącą.

Obecnie na terenie parku trwają prace mające na celu stopniowe przywrócenie jego pierwotnego wyglądu. Dokonuje się nowych nasadzeń, oczyszczono stawy i wzmocniono ich linię brzegową, odtworzono brukowaną drogę dojazdową do pałacu.

Budowle romantyczne
Pozostałością dawnej kompozycji parku są budowle romantyczne:

Oficyna Monopter Loża masońska Ślimacza górka i Sztuczna grota Nowy Dom Ogrodnika

oficyna (zwana też domkiem ogrodnika, z charakterystycznym dla S. Zawadzkiego łamanym dachem typu krakowskiego, po remoncie zakończonym w 1996 r. mieszcząca dyrekcje muzeum),

monopter ośmiokolumnowy (z kolumnadą na planie koła dźwigającą spłaszczoną kopułę, stojący na sztucznej wyspie na stawie, na którą prowadzi kamienny mostek),

dawna loża masońska (kolista z kopułą i portykiem kolumnowym, zbudowana na wzór rzymskiego Panteonu),

ślimacza górka kopiec zwany ja nazwą w pobliżu Panteonu,

sztuczna grota kamienna nad jednym ze stawów, odrestaurowana w 1998 r,

Były tu jeszcze sztuczne ruiny "gotyckie". Częściowo zachował się mur wokół parku z 1894 r., w części południowej z dekoracja cegłami klinkierowymi.

W końcu XIX w. w głębi parku zbudowano nowy dom ogrodnika wraz z zabudowaniami gospodarczymi. Po zakończeniu obecnie prowadzonych prac remontowych znajdować się w nim będą pokoje gościnne.

Folwark
Figura MB na wyspie

Folwark miejscowego majątku od imienia fundatora nosi nazwę Augustynów i znajduje się na wschód od parku, za stawem z figurą Matki Boskiej na wysepce. W jego obrębie zachowały się 3 bramy z końca XIX w. i przebudowane budynki z tego samego czasu, m.in. gorzelnia i trójkondygnacyjny spichrz.

Zdjęcia: Marcin Czerwiński, Stanisław Kałka, Mirosław Kubiak.

Opracowanie: Stanisław Kałka
na podstawie:
Powiat Pleszewski, WBP Poznań 1999; www.dobrzyca-muzeum.pl