GOŁUCHÓW

ZAMEK - PARK - ZAGRODA ŻUBRÓW

Gołuchów leży w południowo-wschodniej Wielkopolsce nad rzeką Ciemną przy drodze krajowej łączącej Poznań z Łodzią, 17 km od Kalisza i 12 km od Pleszewa, przy skrzyżowaniu z drogami bocznymi do Jedlca i Kucharek. Ośrodek krajoznawczo-turystyczny o znaczeniu ogólnopolskim, siedziba 2 muzeów.

W pierwszej wzmiance z 1263 r. wymieniony jest kasztelan wilkowyjski Żegota z Gołuchowa. Początkowo wieś należała do Toporczyków, a w latach 1408-1507 do rodziny Gołuchowskich herbu Wieniawa. Od nazwiska właścicieli utworzono nazwę wsi. Później była posiadłością Leszczyńskich, po nich innych rodzin, od 1853 r. majątkiem Jana Działyńskiego z Kórnika, a następnie jego żony, Elżbiety Izabeli z Czartoryskich. W 1893 r. utworzono tu ordynację.

Zamek
Najcenniejszym zabytkiem Gołuchowa jest zamek.

Wzniósł go ok. 1560 r. starosta radziejowskiegi Rafał Leszczyński w formie dwupiętrowej renesansowej budowli obronnej, z 4 ośmiobocznymi basztami narożnymi. Jego zarys jest widoczny między 3 basztami trójkondygnacyjnymi i czwartą, zachowaną do wysokości parteru. Na początku XVII w. wojewoda kaliski Wacław Leszczyński rozbudował zamek, dodając od południa 3 skrzydła z wewnętrznym dziedzińcem krużgankowym i piątą basztę w narożu południowo-zachodnim.

Po zniszczeniach zamek został odbudowany w latach 1872-85 z inicjatywy Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej (1830-99, córki księcia Adama Czartoryskiego). Ujednolicono wtedy elewacje w stylu zamków francuskich nad Loarą, dobudowano wieżę od strony zachodniej, oraz wkomponowano autentyczne detale architektoniczne i dekoracyjne, sprowadzone z Francji i Włoch - antyczne i z XVI wieku.

Wewnątrz urządzono muzeum (otwarte w 1895 r.) z cennymi zbiorami pochodzącymi z paryskiej siedziby Czartoryskich. Najcenniejszy był zbiór waz greckich, zgromadzony przez Jana Działyńskiego z wykopalisk w Noli, Capui i Neapolu. Izabela Czartoryska zbierała także pamiątki po dawnych właścicielach - Leszczyńskich.

Muzeum Narodowe

Od 1962 r. w zamku znajduje się oddział poznańskiego Muzeum Narodowego, z ekspozycją zorganizowaną na nowo po zagrabieniu poprzedniej przez hitlerowców. Do Gołuchowa powróciły częściowo dawne eksponaty, odnalezione na terenie Niemiec. Wnętrza urządzono w stylu XIX-wiecznego kolekcjonerstwa, ze zbiorami dzieł sztuki i rzemiosła z różnych krajów i okresów.

Eksponowany jest fragment kolekcji waz gołuchowskich (większa jej część pozostaje w Warszawie). Można tu też obejrzeć elementy architektoniczne, stolarskie i dekoracyjne, sprowadzone przez I. Czartoryską z Włoch, Flandrii, Francji i Niemiec, a także dorabiane na miejscu na wzór dawnych. W stylowych wnętrzach zamku nakręcono sceny do kilku znanych filmów, m.in. "Akademia Pana Kleksa" i "Królowa Bona".


Oficyna

Na południe od zamku wznosi się duża oficyna, zwana też niekiedy "pałacem". W tym miejscu wzniesiono w latach 1853-54 gorzelnię, którą w latach 1872-74 zaadaptowano na pomieszczenia mieszkalne właścicieli Gołuchowa i powiększono w latach 1890-95. We wnętrzach zachowała się stylowa dekoracja z końca XIX w., wykonana przez artystów działających w zamku.

Po przeprowadzeniu w latach 1980-87 gruntownego remontu urządzono tu ekspozycję Muzeum Leśnictwa, prezentującą związki lasu z gospodarką, kulturą i sztuką, organizowane są też wystawy czasowe.
Idea utworzenia muzeum leśnictwa powstała już pod koniec XIX wieku w Galicyjskim Towarzystwie Leśnym. Na jej urzeczywistnienie trzeba było jednak poczekać aż do 16 lutego 1976 roku, kiedy to na jego siedzibę wyznaczono Gołuchów.
Z oficyną krytym przejściem połączona jest stojąca obok rotunda, w której w 1977 r. otwarto stylową kawiarnię.

W roku 1986 utworzono tu Ośrodek Kultury Leśnej, jako samodzielną jednostkę, która obecnie podlega bezpośrednio Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych. Jego głównym zadaniem jest edukacja przyrodniczo-leśna. Polega ona na prowadzeniu „zielonych lekcji” dla młodzieży szkolnej, czy „spotkań z przyrodą” dla dzieci niepełnosprawnych. Z ekologią zapoznają się także wojskowi. Od lat prowadzone są imprezy dla dzieci, pomyślane w konwencji spektakli ekologicznych, ich uczestnicy bawią się w parku, poddawani dyskretnej animacji.


Kaplica


Na pagórku między zamkiem i oficyną stoi niewielka neobarokowa kaplica, dawny kościółek św. Jana Chrzciciela z1697 r., przebudowany w 1899 r. na kaplicę grobową Izabeli Czartoryskiej i członków rodziny. Dekorację malarską wnętrza wykonał Jan Kopczyński. Pod kaplicą zbudowano sztuczną grotę z kamieni polnych.


Park
Piękną oprawą dla zabytków Gołuchowa jest największy w Wielkopolsce park o pow. 162,24 ha, z kolekcją ok. 600 gatunków i odmian drzew i krzewów. Uroku dodaje mu przepływająca przez stawy rzeczka Ciemna, a także rozłożone na stokach doliny polany, alejki i grupy drzew. Rośnie tu wiele dorodnych drzew, spośród których 42 zostały uznane za pomniki przyrody. Wyróżniają się wśród nich dęby (najgrubszy osiągnął obwód pnia 510 cm), lipy (najładniejsza "Izabela" o obw. 490 cm) i posadzona w 1857 r. aleja lipowa.

Obecnie park stanowi ekspozycję plenerową Ośrodka Kultury Leśnej i można go zwiedzać po dróżkach oznaczonych drogowskazami. Przy ciekawszych okazach drzew i krzewów umieszczono tabliczki informacyjne.

Swe nieprzeciętne walory park gołuchowski zawdzięcza Adamowi Kubaszewskiemu (1848-1927), który w latach 1876-95 zajmował się urządzaniem parku wg własnych planów, a następnie administrował całą gospodarką ogrodniczą i leśną tutejszego majątku. W 1883 r. na wystawie w Legnicy otrzymał dyplom w zakresie architektury ogrodowej. Spoczywa na tutejszym cmentarzu.

Brama i Kasa

Główne wejście do parku prowadzi od strony ul. Działyńskich, przez bramę z kratą kutą z 1893 r. Obok stoi wzniesiony w latach 1884-87 piętrowy budynek zarządu dawnego majątku, zwany intendenturą lub kasą - obecnie będący siedzibą dyrekcji Ośrodka Kultury Leśnej.

Prace nad utworzeniem w Gołuchowie ogólnopolskiego muzeum resort leśnictwa podjął w 1972 r., a 6 lat później rozpoczął działalność Ośrodek Kultury Leśnej. Przejął on park, który w latach 1951-73 był arboretum poznańskiej Wyższej Szkoły Rolniczej, podjęto też prace remontowe w otrzymanych budynkach. Ekspozycja na Dybulu została udostępniona do zwiedzania w 1983 r., od 1986 r. czynne jest Muzeum Leśnictwa. Do Ośrodka należy też zagroda żubrów oraz szkółka drzew i krzewów.

Kościół


Obok wejścia do parku wznosi się kościół Wniebowzięcia NMP. Pierwotna budowla wczesnobarokowa z 1612 r. została rozebrana przez hitlerowców pod pretekstem wyprostowania szosy. W latach 1949-61 kościół odbudowano w skromniejszej formie i z odwróceniem rzutu o 180°. We wnętrzu urządzanym do 1981 r. umieszczono zachowane elementy z dawnego wyposażenia. Przy kościele rosną m.in. dąb o obw. 450 cm i lipa 320 cm, znajduje się tu także rzeźbiona grupa pasyjna z 1911 r.

Historia kościoła

Gołuchów, wieś kościelna nad Trzemną. Za czasów arcybiskupa Łaskiego składały daniny proboszczom gołuchowskim Pojedlnica i Młyn w Żernikach. Między 1245 i 1253 miał Gołuchów według Kodeksu Wielkopolskiego należeć do klasztoru ołobockiego. W roku 1403 Wojciech Jastrzębiec, biskup poznański, ustanawiając mansyonarzy przy kościele poznańskim przekazał miedzy innymi dziesięcinę z Gołuchowa.

Rok 1438 pisze się z Gołuchowa podkomorzy kaliski, rok 1499 Jędrzej-kanonik poznański, a w 1507 cherubin-stolnik poznański. Kościół gołuchowski istniał w połowie XV stulecia . Arcybiskup wizytujący tą wieś w roku 1521 zastał tu kościół drewniany, od starości podupadły, a obok niego nowy, również drewniany wystawiony kosztem ówczesnych dziedziców Rafała Leszczyńskiego biskupa przemskiego i brata jego Jana. W roku 1581 oddał Rafał Leszczyński kasztelan śremski braciom czeskim współwiercom swoim kościół gołuchowski, który w ich rękach pozostał do 1601 roku. Odebrał im syn Rafała, Wacław Leszczyński kanclerz koronny, generał wielkopolski, któremu się Gołuchów w dziale dostał. Przeszedłszy na łono kościoła rzymsko-katolickiego wybudował w roku 1618 w miejscu starego, nowy kościół z cegły palonej (bud. Antonius Lamsit) i ustanowił przy nim kolegium mansyonarzy (za panowania Zygmunta III Wazy).

21 września 1941 roku decyzja miejscowych władz okupacyjnych, przy użyciu środków wybuchowych zburzono zabytkowy kościół doszczętnie do fundamentów, a gruz rozwieziono na drogi.

Nową obecną świątynię - zaprojektowaną wg pierwowzoru przez architekta Kowalczyka Tadeusza odbudowano w latach 1949-1961 z ofiar społeczeństwa przez miejscowych rzemieślników sztuki murarskiej mistrza Mikołajczaka Czesława pod patronatem księdza proboszcza Grzesiaka Stanisława (zmarł w 1964 r.). 23 października 1949 roku arcybiskup metropolita gnieźnieński dr Stefan Wyszyński dokonał poświęcenia kamienia węgielnego pod nowy kościół. Na dawnych fundamentach stoi tylko wieża, gdyż świątynię pobudowano w odwrotnym kierunku na zachód. Prace wykończeniowe prowadzono w latach 1965-81 pod patronatem ks. proboszcza Przybylskiego Henryka. Urządzenie wnętrza - rekonstrukcja organów - zakup dzwonów - malowanie - urządzenie otoczenia świątyni - żelazne opłotowanie - umiejscowienie zespołu pasyjnego przeniesionego z terenu wsi - budowa kostnicy - przygotowanie otynkowania kościoła.

Oprócz kościoła parafialnego na terenie parku wybudowano kaplicę zamkową. Kościołek św. Jana Chrzciciela około 1690 roku nakładem Teresy Słuszkowej kasztelanowej wileńskiej ówczesnej dziedziczki Gołuchowa. Tamten kościółek nie istnieje, a obecny na wzgórzu obok oficyny wybudowano jako mauzoleum hr. Działyńskiej z miejscami dla rodziny Czartoryskich, którzy stali się właścicielami Gołuchowa od 1899-1939 r.

Uwaga!
Przed wyburzeniem kościoła w roku 1941 mieszkańcy Gołuchowa uratowali i zachowali część zabytkowego wyposażenia, które znajduje się w świątyni, a mianowicie: część ołtarza głównego z tabernakulum, obraz Wniebowzięcia NMP figury i obrazy, Droga Krzyżowa, organy, część witraży okiennych. Poza tym artystycznie wykonane przedmioty przez miejscowych rzemieślników: stolarzy Szymańskiego i Kacpra Kurkę, malarza-rzeźbiarza J. Kopczyńskiego i ślusarza K. Borowskiego pochodzą ze zburzonego kościoła między innymi: wszystkie dębowe artystycznie okute drzwi wg wawelskich wzorów, dwa rzeźbione konfesjonały, Chrystus ukrzyżowany, ambona, chrzcielnica.

Wacław Leszczyński przeszedłszy na łono kościoła rzymsko-katolickiego kazał zawiesić w nawie głównej kościoła swoją książęcą czapkę, jako wyraz pokory i hołdu za nawrócenie, które jak mówi legenda było następujące: przejeżdżając konno obok procesji (inna - że wjechał do kościoła) czapka uniosła się i zawisła nad jego głową. (z tablicy informacyjnej w kościele)


Folwark

Po wschodniej stronie parku zachował się folwark, z zabudowaniami z lat 1849-53, później poszerzany. Pozostały po nim niektóre budynki, z których część jest remontowana na cele muzealne. Przy ul. Borowskiego 3 stoi dom zarządcy majątku z 1887 r. (tzw. nowy dworek), w którym mieściła się później szkoła, a obecnie po odrestaurowaniu w latach 1987-91, działa "dom pracy twórczej" Ośrodka Kultury Leśnej.


Dybul

W zachodniej części parku gołuchowskiego położony jest tzw, Dybul - dawniej osada młyńska, której nazwa pochodzi od młynarza Dybula (odnotowanego w inwentarzu z 1642 r.). W latach 1876-84 postawiono tu stylowe zabudowania kurnika i obory (od 1916 r. stajni), które dziś - po remoncie przeprowadzonym w latach 1977-82 - mieszczą wystawę techniki leśnej. Na przyległym otwartym terenie wyeksponowano sprzęt używany przy uprawie lasu.


Zagroda żubrów

W lesie na północny-zachód od wsi, w sąsiedztwie parku w 1977 r. utworzono zagrodę żubrów. Na pow. 22 ha przebywają tu zwierzęta sprowadzone z innych ośrodków hodowlanych w kraju (Białowieża, Pszczyna, Smardzewice) lub urodzone w Gołuchowie. W kwietniu 1997 r. dołączyła do nich grupa białych danieli, które przekazane zostały przez Państwa Gucwińskich z Ogrodu Zoologicznego we Wrocławiu.

Dla zwiedzających udostępniono dawny nasyp kolejki wąskotorowej po wschodniej stronie zagrody. Przy drodze leśnej między Dybulem a zagrodą obejrzeć można urządzenia do ochrony zwierząt leśnych, przede wszystkim ptaków.

Dojście do zagrody (wyłącznie pieszo) prowadzi ul. Kubaszewskiego wzdłuż zachodniego ogrodzenia parku, a 400 m za leśniczówką prostopadle w lewo - łącznie od bramy parkowej 1600 m. Można tam też dojść od Dybula przez boczną furtkę parkową.

WIEŚ GOŁUCHÓW

Wieś Gołuchów jest dość ruchliwą stolicą gminy, ładnie zagospodarowaną, z wieloma nowymi zabudowaniami. Nazwami ulic upamiętniono osoby związane z historią miejscowości, przede wszystkim z zamkiem. Po południowej stronie szosy, przy ul. Kopczyńskiego 1/3, znajduje się przebudowana karczma z pocz. XX w. (obecnie restauracja "Zamkowa"). Przy ul. Czartoryskich zachowały się młyn z XIX/XX w. i piętrowa stara szkoła.

U zbiegu szosy z ul. Lipową w latach siedemdziesiątych XX w. wybudowano główny przystanek PKS, a przy nim w maju 1981 r. odsłonięto pomnik ku czci bohaterów walk narodowo-wyzwoleńczych. Przy szosie do Kucharek, an płd. skraju wsi, wzniesiono okazałą szkołę, oddaną do użytku w 1986r. Przy niej w mniejszym budynku ma siedzibę schronisko młodzieżowe.

W 1945 r. przez pewien czas stacjonował w Gołuchowie jeden z oddziałów 4 brygady I Korpusu Pancernego Wojska Polskiego. Z tego powodu imię tej brygady nosi nazwę szkoła. W parku kamieniem z tablicą oznaczono miejsce, gdzie 2.04.1945 r. odbył się ostatni apel poległych tego oddziału, jest też metalowa tablica na szkole z 1986 r.

Aleja lip drobnolistnych o dł. 6 km przy drodze w kierunku Kucharek została uznana za pomnik przyrody.

Przy szosie we wsch. części Gołuchowa stoi na masywnym cylindrycznym cokole stara figura św. Wawrzyńca. Nieco dalej, przy drodze do Jedlca (ul. 23 Stycznia 4), znajduje się dawny czworak z pocz. XX w., z półkolumienkami i dachem naczółkowym.


Ośrodek wypoczynkowy

Na południe od wsi w latach 1969-71 przez spiętrzenie Ciemnej powstał Zalew Gołuchowski (51 ha). Na jego zalesionym wschodnim brzegu o pow. 10 ha urządzono ośrodek wypoczynkowy z kąpieliskiem, polem namiotowym, domkami kempingowymi i ośrodkiem sportów wodnych.

Przy drodze dojazdowej wybudowano parking, przy szosie znajdują się zaś przystanek autobusowy i parking przydrożny. Opodal skrzyżowania szosy z drogą dojazdową do ośrodka rośnie ładna sosna o obw. 320 cm.


Miejsce pamięci


W lesie 2,5 km na południe od wsi, znajdują się mogiły ofiar II wojny światowej i odsłonięty w 1964 r. pomnik.

W listopadzie 1941 i początkach następnego roku pochowano tu ok. 10-12 tys. Polaków i Żydów, przywiezionych samochodami od strony Kalisza i przypuszczalnie zagazowanych w drodze. Kopiących groby zastrzelili na miejscu esesmani.

Kamień św. Jadwigi

Nieco dalej leży w lesie największy w Wielkopolsce głaz narzutowy. Obwód głazu wynosi 22 m, długość 8,5 m, szerokość 6,5 m i wysokości 3,5 m, zwany Kamieniem św. Jadwigi lub św. Kingi. Jest to szary granit skandynawski, z wyraźnie zaznaczonymi powierzchniami wygładzonymi przez lodowiec. Choć podlega ochronie od 1888 r., częściowo go uszkodzono przy próbach rozbicia.

Kamień ten diabeł podobno chciał rzucić na Kalisz, gdy rozgniewał się na jego mieszkańców. Głaz był jednak bardzo ciężki i kiedy zapiały pierwsze kury, diabeł znajdował się jeszcze daleko od miasta. Upuścił więc go w lesie, gdzie leży do dziś. Inne podanie mówi o św. Jadwidze i rycerzach śpiących pod kamieniem. Głaz ma też strzec wielkiego skarbu, który pod jego ciężarem jest dobrze zabezpieczony.

Opracowanie: Stanisław Kałka (Powiat Pleszewski, WBP Poznań 1999.)
Zdjęcia: Marcin Czerwiński, Stanisław Kałka, Mirosław Kubiak.